كۆماری ئیسلامی و سه‌نگسار

وته‌ی ڕۆژ

2009-01-01

كۆماری ئیسلامی و سه‌نگسار

رۆژی پێنجشه‌ممه‌ی هه‌فته‌ی رابردوو 3كه‌س له‌ شاری مه‌شهه‌د سه‌نگساركران و له‌و سێ كه‌سه‌ یه‌كێكیان توانی خۆی ده‌رباز بكات و له‌ مه‌رگ رزگاری بێت. ئاماره‌ راگه‌یه‌ندراوه‌كانی ئه‌م دوو ساڵه‌ی دوایی باس له‌ به‌ڕیۆه‌چوونی 6 نموونه‌ی سزای سه‌نگسار ده‌كات و له‌م 6 نموونه‌ پێنج كه‌سیان بوونه‌ته‌ قوربانی. به‌ڕیۆه‌چوونی سزای سه‌نگساری ئه‌م 3 كه‌سه‌ له‌ شاری مه‌شهه‌د له‌ كاتێكدا به‌ڕیۆه‌ده‌چێت كه‌ وته‌بێژی قوه‌ی قه‌زاییه‌ی رژیمی ئیسلامی له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی چاپه‌مه‌نی له‌ 15ی گه‌لاوێژی ئه‌مساڵدا رایگه‌یاندبوو كه‌ به‌ڕیۆه‌چوونی سزای سه‌نگسار بۆ هه‌میشه‌ له‌ ئێراندا كۆكراوه‌ته‌وه‌ و چیتر ئه‌م سزایه‌ به‌كرده‌وه‌ده‌رنایه‌ت.

بێشك خۆدزینه‌وه‌ی كۆماری ئیسلامی له‌ بڕیارنامه‌ و په‌سندكراوه‌ جیهانییه‌كان و ته‌نانه‌ت به‌ڵێنه‌ حكومه‌تییه‌كان بۆ لابردن و نه‌هێشتنی ئه‌م سزایه‌ باس له‌ ئامانجه‌ رانه‌گه‌یه‌ندراوه‌كانی رژیم له‌ به‌ڕیۆه‌بردنی ئه‌م سزایه‌ ده‌كات. هه‌ڵدانه‌وه‌ی ئارشیڤی پێشێلكارییه‌كانی مافی مرۆڤ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایی له‌ ئێران باس له‌ ناله‌بارترین بارودۆخ ده‌كات و نه‌ك هه‌ر سه‌نگسار و ئیعدام، به‌ڵكوو نامرۆڤانه‌ترین سزای وه‌ك ده‌ست وقاچ بڕینه‌وه‌ و خستنه‌خواره‌وه‌ له‌ به‌رزایی و هه‌تادواتر به‌كرده‌وه‌ ده‌رهاتووه‌. كۆماری ئیسلامی نه‌ك هه‌ر كۆتایی به‌م سزانه‌ نه‌هێناوه‌، به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ تا شه‌نیعترین و دزیۆترین چه‌شنی سزاكان زیندوو بكاته‌وه‌ و ئه‌م بارودۆخه‌ش له‌ ئاراسته‌ی نانه‌وه‌ی ترس و تۆقاندن له‌ كۆمه‌ڵگادا په‌یڕه‌و ده‌كرێت.

به‌رده‌باران به‌رله‌وه‌ی كه‌ سزایه‌كی ئاسمانی بێت، به‌هایه‌كی كولتووری پیاوسالاره‌. به‌ومانایه‌ی كه‌ ئه‌م سزایه‌ له‌ قۆناغێكی تایبه‌ت له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی به‌رهه‌مهاتووه‌ و ئه‌م قۆناغه‌ش شتێك نیه‌ جیاله‌ ده‌ستپێك و گه‌شه‌ی به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی ژن له‌ چوارچیۆه‌یه‌كی تایبه‌ت و خاوه‌نداریه‌تیكردنی ژن له‌ لایه‌ن پیاوه‌وه. ئالێره‌دا پیاو وه‌كوو ده‌سه‌ڵاتی ره‌ها و ژن وه‌ك كوێله‌یه‌ك خۆی پێناسه‌ده‌كات و سه‌رپێچیكردنی ژن له‌ بڕیار و ئاره‌زۆه‌كانی پیاو وه‌ك سه‌رپێچیكردن له‌ بونیادێكی پیرۆز، دێته‌ئه‌ژماردن و سه‌رپێچیكه‌ر سزای بۆده‌بڕدرێته‌وه. ژێرپێخستنی ئاوات و یاسای پیاو وه‌ك شكاندنی هه‌رێم و خاوه‌نداریه‌تی ره‌های ئه‌و ده‌ناسرێت و ده‌سه‌ڵاتی نێرینه‌ بۆ سزادان به‌ كردار و یاسا و په‌رتووك ته‌یارده‌بێت. له‌ پێكهاته‌ی ده‌روونی ئه‌م سیتمه‌دا هه‌ستی خاوه‌نداریه‌تی‌كردن به‌سه‌ر هێزی سكسی ژن له‌ ده‌روونی پیاودا دروستده‌بێت و شیۆه‌ی پۆشینی جل و به‌رگ و رق و قین له‌و پیاوانه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ری رفاندن و به‌تاڵانبردنی ژنی ساحه‌ب خاوه‌نیان تێدا به‌دیده‌كرێت، تۆوی نه‌فره‌ت له‌لای پیاوان دروستده‌كات. له‌م شیۆه‌ سیسته‌مه‌دا به‌ها تایفی و عه‌شیره‌ییه‌كان له‌ ژیانی رۆژانه‌ی خه‌ڵك و له‌ یاسا په‌سندكراوه‌كان خۆی ده‌نوێنێت و پارێزه‌رانی ئه‌م سیستمه‌ش یان پیاون و یان هه‌ڵگری كولتووری پیاوانه‌ن.

ئێران یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌یه‌ كه‌ زۆرترین ئینسانی ره‌وانه‌ی كوشتارگاكانی به‌رده‌باران كردووه‌ و مێژووی ده‌سه‌ڵاتی كۆماری ئیسلامی هه‌زاران قوربانی به‌رده‌بارانكراوی لێكه‌وتۆته‌وه‌. له‌ ئێران گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌كانی شه‌ریعه‌ت ته‌نیا یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی به‌كرده‌وه‌ده‌رهێنانی ئه‌م سزایه‌ بووه. په‌سندكردن و پراكتیزه‌كردنی ئه‌م یاسایه‌ ره‌هه‌ند و هۆكارێكیتریشی هه‌یه‌ و ئه‌ویش نه‌بوونی مه‌شروعیه‌تی سیستم و ده‌سه‌ڵاته‌، كه‌ سیستم به‌ په‌نا بردن بۆ ئه‌م كارانه‌ له‌هه‌وڵی نانه‌وه‌ی ترس و تۆقاندن له‌ ناو خه‌ڵكدایه. لێره‌دا ده‌سه‌ڵات له‌ژێرناوی پارێزگاریكردن له‌ بڕوا ئاینیه‌كان ئه‌م یاسایه‌ په‌سندده‌كات و به‌كرده‌وه‌ی ده‌رده‌هێنێت. له‌ دادگاكانی كۆماری ئیسلامی زۆر به‌ سانایی دڕندانه‌ترین سزای سه‌رده‌م واته‌ به‌رده‌باران به‌سه‌ر تاكه‌ به‌ناو تاوانباره‌كاندا ده‌سه‌پێنن و دواتریش كۆمه‌ڵێ ئینسانی فریودراو بۆ شانۆی پڕ له‌ مه‌رگ و ئازار بانگهێشت ده‌كرێن.

ئێران هه‌ڵگری كولتوورێكی شارستانییه‌ و كۆماری ئیسلامی و یاسا دواكه‌وتووه‌كانی له‌ گه‌ڵ كۆمه‌ڵگا ناته‌بایه‌. بێشك ئاڵوگۆڕێكی بنچینه‌یی سیاسی له‌ ئێران ده‌توانێ به‌شێكی به‌رچاو له‌ یاسا و نه‌ریته‌ دژه‌ ئینسانییه‌كان و له‌وانه‌ سزای سه‌نگسار له‌گه‌ڵ خۆی چاڵ بكات و كۆتایی به‌م كاره‌ساتانه‌ بێنێت.